Zelden is onze welvaart zichtbaarder dan in de zomervakantie. Flanerende jeugd op de boulevards van prijzige Franse badplaatsen, rijen met luxe caravans, een cabriolet met modieuze vrouwen zwaaiend naar een overvol terras waar aan eten en drinken geen gebrek is. De pretparken puilen uit. De pleinen en straten van onze steden zijn gevuld met fun shoppers uit verre landen. In de lucht boven Schiphol is het een komen en gaan van vliegtuigen vol vakantiegangers. De zomervakantie is het symbool van onze welvaart.

Driekwart van de wereldbevolking kent die welvaart niet, maar wel de dagelijkse honger. Ik wil het vakantiegevoel niet bederven met schuldgevoelens over armoede in de Derde Wereld, maar de zomervakantie is wel een goede gelegenheid om te reflecteren over de oorzaak van onze eigen welvaart. Interessant is dat historici, economen en sociologen wel de vraag stellen, maar eigenlijk niet het antwoord geven.
Welvaart is een nieuw verschijnsel. Uit tijdreeksen van 1200 tot 1800 n. Chr. van de economisch historicus Gregory Clark (Universiteit van California, Davis) blijkt dat tot 1790 de gemiddelde Engelsman per dag ongeveer 2.300 calorieën consumeerde, evenveel als de tegenwoordig nog in jungles levende jagers/verzamelaars. Een Engelsman uit de lagere standen consumeerde dagelijks slechts 1.500 calorieën. In de voorgaande eeuwen hadden technologische ontwikkelingen regelmatig geleid tot agrarische productiviteitsverhogingen en vermindering van de hongerdoden. Maar overeenkomstig de armoedeval van Malthus veroorzaakte dit slechts een spoedige toename van de bevolking en de terugkeer naar een even laag niveau van beschikbare calorieën. Enkele zware pestepidemieën wisten in de Middeleeuwen zoveel slachtoffers te maken dat de overlevenden vervolgens een tijdelijke periode van relatieve welvaart kenden.
Pas in de tijd van de Industriële Revolutie werd in Europa de armoedeval van Malthus overwonnen. Door innovatie groeide de productiviteit sneller dan de bevolking. De meeste historici wijzen op de ontwikkeling van maatschappelijke instituties zoals rechtspraak, universiteiten, vrijhandel, en ziekenzorg als de oorzaak. Die verklaring is ook de basis van het moderne beleid op het gebied van ontwikkelingssamenwerking.

Gregory Clark komt in zijn binnenkort te verschijnen boek, A Farewel to Alms, met een tegengestelde – in onze ogen opmerkelijk Amerikaanse – verklaring van de industriële revolutie, namelijk dat deze het gevolg was van de evolutionaire overwinning van de waarden van de Engelse middenklasse. Deze waarden waren het afwijzen van geweld, de omarming van onderwijs, aanvaarding van lange werkdagen, en uitstel van consumptie, oftewel spaarzin. Zij werden dominant in de Engelse – en Europese – samenleving, niet door diffusie via het onderwijssysteem of de kerken (zoals de sociologen Max Weber en Norbert Elias zouden beweren), maar door de demografische ontwikkeling. Survival of the fittest! Clark laat met zijn tijdreeksen zien dat in de eeuwen vóór 1800 de Engelse middenklasse zich getalsmatig sterk uitbreidde ten opzichte van de lagere standen door grotere aantallen nakomelingen. Landen met een vergelijkbare technologische uitgangspositie zoals Japan en China raakten op achterstand. Clark merkt op dat in deze landen de hogere standen, de Samurai en de Qing dynastie, door zeer lage voortplantingscijfers de evolutionaire strijd verloren. Hun Industriële Revolutie kwam een eeuw of meer later.

Gregory Clark nodigt ons uit opnieuw te kijken naar de uitgangspunten van het ontwikkelingsbeleid, en misschien wel armoedebeleid in het algemeen. Of misschien alleen tot zomermijmeringen.

De toekomst van de Europese Unie is afgelopen weekend tegen veler verwachtingen in gered door Angela Merkel, een natuurkundige, een vrouw en een Ossi. Vier vooroordelen geplet met één forse zwaai van de hamer van de voorzitter van de Eurotop. Maar bij nadere analyse moeten we vaststellen dat de Eurotop vooral eensgezindheid heeft bereikt over negatieve kwesties. Er komt geen Europese minister van Buitenlandse Zaken, geen officieel volkslied, geen vlag, en bovenal geen document dat grondwet mag heten. Enkele van de democratische tekorten van de EU, zoals het gebrek aan parlementaire controle, zijn gradueel verminderd. Maar het ontbreekt nog aan democratisch draagvlak. En het ontbreek vooral aan positieve acties. Bij de burger leeft nog steeds het gevoel dat Europa hem of haar door een driftig regelgevende bureaucratische elite wordt opgedrongen.

Wie, met mij, overtuigd voorstander is van een sterk verenigd Europa, zal beamen dat er nu met vernieuwde overtuiging gewerkt moet worden aan de Europese Unie. Na de eensgezindheid over wat Europa niet moet willen is er nu eensgezindheid en daadkracht nodig met betrekking tot de dingen die we als Europa wèl willen. Een voorbeeld is het project Galileo van de Europese Commissie met als doel een eigen Europees satellietnavigatie¬systeem (GPS) te ontwikkelen. Criticasters zeggen dat het niet zinnig is 4 miljard euro belastinggeld uit te geven aan een replicatie van het Amerikaanse GPS systeem dat al twintig jaar operationeel is. Maar daar staat tegenover dat de aan/uit knop van het GPS systeem uiteindelijk wordt bediend door het Amerikaanse ministerie van defensie. Galileo laat bovendien een veel nauwkeuriger plaatsbepaling toe, millimeters ipv meters. De grote waarde van Galileo zal niet liggen in de replicatie van het Amerikaanse systeem maar in de technologische verbeteringen die mogelijk zijn. Met grotere nauwkeurigheid worden allerlei applicaties mogelijk die een positieve invloed kunnen hebben op gebieden als transport en milieubeheer. Zo lijkt er weinig fantasie voor nodig te bedenken dat een voltooid Galieo systeem beheerd door een Europese minister van Transport rekening rijden mogelijk maakt zonder dat er één tolpoortje aan te pas komt. Detectie van overbevissing en milieuverontreiniging wordt simpel. Galileo is een nieuw innovatietraject. Vele bedrijven kunnen daar technologisch op inhaken.

Galileo is een infrastructuurproject dat de schaal van de afzonderlijke Europese landen te boven gaat. Maar de totale kosten van 4 miljard euro is vergelijkbaar met de kosten van de Betuwelijn, die als enig doel lijkt te hebben de concurrentiepositie van de Rotterdamse haven tegenover Antwerpen te verbeteren, en dan nog slechts marginaal. In de waan van de dag is ooit besloten dat Galileo ondanks het evidente publieke karakter, medegefinancierd moest worden door grote Europese bedrijven. Maar deze haakten eerder dit jaar definitief af. De vraag is nu of de EU doorgaat of niet. Europarlementslid Jan Mulder (Liberalen) suggereerde vorige week dat de jaarlijkse overschotten van de EU van 5 à 10 miljard aangewend zouden kunnen worden. In de herfst moeten de Europese ministers van Financiën de knoop doorhakken. Worden Wouter Bos en de zijnen na de succesvolle maar negatieve Eurotop van juni de reddende engel voor een positieve Europese actie in september?

Er is goed nieuws voor wie de mooie lente van 2007 aan zich voorbij heeft laten gaan om in de bibliotheek te blokken voor de laatste examens van een technische studie. Door de aantrekkende economie is er tussen de topbedrijven een flinke concurrentie ontstaan voor de beste afgestudeerden. De branchevereniging ICT-Office klaagt dat in Nederland het tekort aan ICT-professionals op HBO- en WO-niveau in 2010 de 10.000 zal naderen. In 2006 was er al een tekort van 3000. Ook in andere bedrijfstakken is er sprake van een krappe arbeidsmarkt voor echt talent. Dat lijkt me allemaal een troost voor de student die zit te zwoegen achter zijn boeken.
Bedrijven die niet met lege handen willen staan na de zomer doen er alles aan om zich als aantrekkelijke werkgever te presenteren. Niet langer is het voldoende een telefoontje te plegen naar een bevriende hoogleraar, een advertentie te plaatsen in een studentenalmanak of een vermelding te hebben in een bedrijvengids. Vooral in de Verenigde Staten voeren hi-tech bedrijven intensief campagne om in de aandacht te komen van studenten. Zo organiseert Google in Berkley de ‘Google Games’ voor studenten van Stanford en de Universiteit van California. Een hele zaterdag geven teams van studenten zich over aan Sudoku wedstrijden, Lego bouwsels en video spelletjes. Ook verzorgen bedrijven lezingen over de laatste technologische ontwikkelingen, pizza partijtjes, vossenjachten, en programmeringwedstrijden met vele honderden deelnemers onder de noemer van ‘code jams’ of ‘hack days’.

Het is een competitie tussen de grote adviesbureaus, financiële instellingen, en de ICT grootmachten zoals Yahoo en Microsoft. Hi-tech startups uit het nabije Sillicon Valley kunnen een geduchte concurrent zijn met aanbiedingen van aandelenopties en de ervaring van echt ondernemerschap. Rockwell Collins biedt ingenieurs en MBA’s een gratis vliegopleiding aan, maar dan wel in Cedar Rapids, Iowa. Het doel is niet direct om kandidaten te selecteren, maar om een reputatie van aantrekkelijke werkgever te vestigen. Google is er dit jaar in geslaagd voor het eerst in twaalf jaar McKinsey te verdrijven van de eerste plaats op de lijst van meest aantrekkelijke werkgevers voor afgestudeerde MBA’s, een lijst die jaarlijks op basis van enquêtes door een onderzoekbureau wordt opgesteld. In Nederland scoren ICT bedrijven nog steeds lager dan banken en adviseurs. De intensieve vorm van rekrutering lijkt bij ons nog in de kinderschoenen te staan. Wel komt het voor dat een groot adviesbureau exclusief wedstrijddagen tussen Delftse gezelligheidsverenigingen organiseert.

Concurrentie tussen de grote hi-tech werkgevers betekent ook concurrentie tussen de potentiële sollicitanten. Op Harvard Square in Cambridge staan op de reclamezuilen, waar dagelijks duizenden studenten langs lopen, grote wiskundige formules met afschrikwekkende spekhaken, machtsverheffingen en worteltekens. De bijgaande tekst vraagt voorbijgangers die de oplossing weten te bellen naar het telefoonnummer van Google. De boodschap hiervan is dat slechts weinigen geroepen zijn. Google groeit dit jaar met 900 werknemers per maand (evenveel als het zes maal grotere Microsoft). Maar het aantal sollicitanten per maand bedraagt 100.0000.
Toch leven we in historisch zeer goede tijden voor afgestudeerden in de techniek. Hoe lang zal dit duren? Mijn advies is in ieder geval ondanks het mooie weer nu zo gauw mogelijk af te studeren.

De zomervakantie komt eraan en het gehele gezin wil dat ik voor de rit naar het zuiden een TomTom aanschaf. Zelf ben ik nogal tevreden over mijn eigen vermogen om tegen het vallen van de avond een geschikt hotelletje te vinden in een voor iedereen en zelfs Internet onbekend gehucht. Ik huiver voor een navigatiesysteem dat mij alleen kan brengen naar vooraf vastgestelde locaties. Ook geef ik toe dat ik een spuughekel heb aan een vrouwenstem die mij vertelt dat ik om in Parijs te komen onderaan mijn eigen straat rechtsaf moet.

De moderne navigatiesystemen, goedkoop en technisch perfect, zijn denk ik in zekere zin een verwezenlijking van de jaren tachtig droom van Kunstmatige Intelligentie. KI was toen de gouden graal van informatietechnologen. Dit soort toepassingen van informatie- en communicatietechnologie hebben nu een grote vlucht genomen. Training met behulp van computersytemen en simulatoren is niet meer weg te denken uit de opleiding van piloten, civiele ingenieurs, economen en medici. Ook voor de analyse in zeer diverse vakgebieden zoals medische biologie (DNA onderzoek), chemie, wiskunde en taalkunde zijn computersystemen van steeds grotere waarde als hulpmiddel. Moderne simulatiesystemen weten steeds meer werkelijke situaties, inclusief menselijke interacties, na te bootsen. Er bestaat een STAR Classroom Simulator die voor leraren in opleiding een klaslokaal met recalcitrante leerlingen nabootst, inclusief de jongens op de achterste rij die propjes schieten. Andere simulators helpen bij het trainen van zelfmoordpreventie therapeuten, de opvang van slachtoffers van een verkrachting en het verhoor van agressieve criminelen.

Het onderwijs kent het klassieke onderscheid tussen het aanleren van vaardigheid en het aanleren van kennis. Vooral in het hoger onderwijs is er in het verleden nogal eens te weinig gedaan aan vaardigheden. Computer simulatie zal daar in de toekomst een steeds grotere rol in gaan spelen. Maar tegelijk dreigt nu een verwaarlozing van kennis. Ondanks de hype in het verleden van de KI, is bij simulator training nauwelijks sprake van de ontwikkeling van kennis en al helemaal niet van intelligentie.

Een vergelijkbaar verschil ligt tussen enerzijds het ondergaan van een informatiebombardement van Internet of TV, en anderzijds het lezen van een boek. Het is het verschil tussen soundbytes en volzinnen. Volzinnen dwingen ons een gedachtegang te proeven en eigen te maken. Niet alleen de conclusie maar ook het zoeken van de weg daarheen. Soundbytes doen dat niet. Dit is niet alleen van belang voor de intellectuele ontwikkeling van professionals zoals ingenieurs, medici, docenten en bestuurders. De gehele openbare cultuur is ermee gediend. De moderne informatietechnologie lijkt wel een negatief effect te hebben op de kwaliteit van de communicatie. Ik moet dan denken aan het verschil in communicatieve vermogens tussen Winston Churchill een halve eeuw geleden en George Bush Jr. nu. En hoe zit dat met onze Nederlandse politici in verleden en heden ?

Maar ik dwaal af. Wel weet ik zeker dat er geen TomTom komt in mijn auto voor de reis naar Frankrijk. Het zelf zoeken van de weg daarheen is mij te dierbaar.